21) ΠΩΛΗΣΕΙΣ ΚΤΗΜΑΤΩΝ ΤΡΙΓΛΙΑΝΩΝ ΜΕΤΑ ΤΗΝ ΕΠΙΣΤΡΟΦΗ ΤΟΥΣ ΑΠΟ ΤΗΝ ΕΞΟΡΙΑ ΣΤΗΝ ΠΡΟΥΣΑ

[Μάκης Αποστολάτος]

Οι τέσσερις Κώδικες της Τρίγλιας που διασώθηκαν και φυλάσσονται στα Γενικά Αρχεία του κράτους (ΓΑΚ), και συγκεκριμένα οι δύο Κώδικες προικοσυμφώνων των περιόδων 1877-1898 και 1903-1922, ο Κώδικας Διαθηκών (1903-1922) και ο Κώδικας Πρακτικών της ίδιας περιόδου, αποτελούν μια αστείρευτη πηγή πληροφοριών και δικαιοπρακτικών εγγράφων,  για την οργάνωση της αυτοδιοικούμενης κοινωνίας των Χριστιανών Τριγλιανών, με τις δικές της δομές, τον τρόπο ζωής τους και των κανόνων που τηρούσαν, αν και ζούσαν σε Οθωμανικό κράτος και διοίκηση. Από τη μελέτη αυτού του πρωτότυπου αρχειακού υλικού, ο ερευνητής βιώνει την ιστορία του τόπου όπου έζησαν οι πρόγονοί του και μπορεί να αποδώσει και να φέρει στην επιφάνεια τμήματά της ως αυτοτελείς, και ίσως άγνωστες, μικρές ιστορίες, αξιοποιώντας το υλικό αυτό.

Στον Κώδικα Πρακτικών (427) έχουν καταχωρηθεί, κυρίως, τα πρακτικά των Γενικών Συνελεύσεων (ΓΣ) των Χριστιανών Τριγλιανών και των συνεδριάσεων της Εφοροδημογεροντίας, αλλά και πολλά άλλα δικαιοπρακτικά έγγραφα που αφορούν σε συμβιβασμούς, διανεμητήρια περιουσιών, δωρητήρια, υποσχετήρια κ.α., όπως και πολλά αντίγραφα πωλητηρίων κτημάτων. Από τα πρακτικά των ΓΣ και των συνεδριάσεων της Εφοροδημογεροντίας αναδεικνύονται πολλές άγνωστες ιστορίες, τις οποίες έχω αναρτήσει στο forum https://www.triglianoi.gr/index.php?board=74.0 . Στη συνέχεια, ασχολήθηκα με την ψηφιακή καταγραφή του περιεχομένου των 408 σελίδων και των 22 χειρόγραφων συνημμένων του Κώδικα Πρακτικών (427), όπως έχω κάνει, άλλωστε, και για τους υπόλοιπους τρεις Κώδικες. Έχοντας ήδη καταγράψει σε αρχείο Excel το περιεχόμενο των Διαθηκών που έχουν καταχωρηθεί στον αντίστοιχο Κώδικα (426), αλλά και Προικοσυμφώνων (424), θεώρησα ότι θα είναι ενδιαφέρον να καταγράψω τα τοπωνύμια της θέσης των κτημάτων, το είδος καλλιέργειας και γενικά όλα τα σχετικά στοιχεία που αναφέρονται στην κτηματική περιουσία του διαθέτη, σε κάθε διαθήκη. Επόμενο στάδιο ήταν η καταγραφή στο ίδιο ψηφιακό αρχείο όλων των σχετικών στοιχείων που αναφέρονται στα πολυάριθμα αντίγραφα πωλητηρίων (τα πρωτότυπα παρελάμβαναν οι συμβαλλόμενοι) που έχουν καταχωρηθεί στον Κώδικα Πρακτικών (427), ειδικά, στην περίοδο μετά την επιστροφή των Χριστιανών Τριγλιανών από την εξορία τους στην Προύσα, την περίοδο από Ιούλιο 1915 μέχρι τον Οκτώβριο 1918.

Από την επίπονη ανάγνωση και μελέτη των δυσανάγνωστων, πολλές φορές, πωλητηρίων κτημάτων που έχουν καταχωρηθεί στον Κώδικα Πρακτικών (427) της Τρίγλιας αναδεικνύεται μια ακόμη σημαντική ιστορία, που έχει άμεση σχέση με τις πολλές συνέπειες που υπέστησαν οι Χριστιανοί Τριγλιανοί κατά τη διάρκεια της εξορίας τους στην Προύσα. Η ξαφνική, βίαιη και αναγκαστική απομάκρυνσή τους από τις οικογενειακές εστίες τους και τους χώρους απασχόλησής τους, είχε σαν συνέπια την απώλεια των βασικών πόρων διαβίωσής τους, όπως η μη άσκηση του επαγγέλματός τους, η μη καλλιέργεια των κτημάτων τους και γενικά η αναγκαστική και βίαιη στέρηση όλων των βασικών στοιχείων που αποτελούσαν και συντελούσαν στην εξασφάλιση της διαβίωσής τους αλλά και της Κοινότητας.

Ο Απόστολος Τσίτερ (Τρίγλια του Κιανού κόλπου, σελ. 34-35) και ο Θανάσης Πιστικίδης (Τριγλιανά Νέα, φύλλο 20/5.8.1980) περιγράφουν με λίγα λόγια αφενός τη βίαιη και ξαφνική αναχώρησή τους για την Προύσα (για λίγο καιρό όπως τους έλεγαν) παίρνοντας μαζί τους μόνον όσα μπορούσαν να κουβαλήσουν και αφήνοντας πίσω όλο το βιός τους και τους κόπους ετών (λάδια, ελιές, ζώα, διάφορα προϊόντα κλπ, αφετέρου τις τραγικές συνέπειες που είχε αυτή η εξορία για τους Χριστιανούς Τριγλιανούς, όπως ο μεγάλος αριθμός θανάτων από την πείνα, τις κακουχίες, τις αρρώστιες και την αθλιότητα αυτής της πρώτης προσφυγιάς, αλλά δεν είναι γνωστή η ιστορία της «εξόφλησης» των δανεικών που πήραν από τους κατοίκους της Προύσας αλλά και Τριγλιανούς, για να αντιμετωπίσουν την πρωτόγνωρη κατάσταση της προσφυγιάς «υποθηκεύοντας» τα κτήματά τους.

Στην περίοδο των πέντε πρώτων μηνών του 1919 (από 12.1.1919 μέχρι 10.6.1919) καταχωρήθηκαν στον Κώδικα Πρακτικών 58 αντίγραφα πωλητηρίων κτημάτων, στο επόμενο διάστημα μέχρι το τέλος του 1919 12 πωλητήρια, και το διάστημα από την αρχή του 1921 μέχρι Αύγουστο 1922 μόνο 19 πωλητήρια κτημάτων. Ο μεγάλος αριθμός πωλητηρίων στο 1ο εξάμηνο του 1919 σε συνδυασμό με το γεγονός ότι 1) σε πολλές περιπτώσεις ο αγοραστής είναι το ίδιο πρόσωπο ή μέλος ίδιας οικογένειας, κάτοικος είτε Προύσας είτε Τρίγλιας, 2) ο ίδιος Τριγλιανός πουλάει κτήματα σε διαφορετικούς κατοίκους Προύσας, αλλά και 3) τα πωλητήρια καταχωρήθηκαν με διαφορά λίγων ημερών, αποτελούν ισχυρή ένδειξη ότι τα πωλητήρια αυτά θεωρούνται ως «εξόφληση» των δανεικών που ζήτησαν και πήραν στην Προύσα οι πωλητές από τους αγοραστές, κατά τη διάρκεια της παραμονής τους στην Προύσα.

Στη συνέχεια, αναφέρονται μερικά από αυτά τα χαρακτηριστικά έγγραφα αγοράς κτημάτων από κατοίκους Προύσας (Α έως Δ) αλλά και Τρίγλιας (Ε και ΣΤ):

Α1) Ο Παναγιώτης Ηλιάσκος, κάτοικος Προύσας, αγόρασε τρία κτήματα: 1) την 2/3/1919 (σελ. 252) ελαιόκτημα 19 δένδρων στη θέση Κρεμνά, από τη Σμαρώ τη Καλυψώ Σιόπουλου, κάτοικο ενορίας Αγ. Γεωργίου Κάτω, αντί 33 ΛΤ, 2) την 4/3/1919 (σελ. 255) ελαιόκτημα 20 δένδρων στη θέση Κουμί/Κουμέ από τον Μιλτιάδη Κοκκαλά, κάτοικο ενορίας Μητροπόλεως, αντί 62,5 ΛΤ, και 3) την ίδια ημέρα (σελ. 256) ελαιόκτημα 16 δένδρων στην ίδια θέση, από τον Αναστάσιο Αβραάμογλου, κάτοικο ενορίας Αγ. Ιωάννου, αντί 35 ΛΤ, και A2) ο Νικόλαος Ηλιάσκος ή Αϊβατζόγλου, κάτοικος Προύσας, αγόρασε τρία κτήματα: 1) την 12/3/1919 (σελ. 263) ελαιόκτημα 48 δένδρων στη θέση Καλδιρίμ, από την Ευγενία Ανανίου του Θεοφάνη, κάτοικο ενορίας Αγ. Γεωργίου Κάτω, αντί 103 ΛΤ, 2) την 13/3/1919 (σελ. 262) ελαιόκτημα 11 δένδρων στη θέση Πουλί/Μπουλί, από τον Σταύρο Τεριζόγλου, κάτοικο ενορίας Αγ. Ιωάννου, αντί 22 ΛΤ, και 3) την 24/3/1919 (σελ. 266) ελαιόκτημα 33 δένδρων στη θέση Αγ. Σπυρίδων, από τον Ηρακλή Βουγλίτση, κάτοικο ενορίας Αγ. Ιωάννου, αντί 62,5 ΛΤ.

Β) Ο Χαράλαμπος Τεμιτζόγλου ή Δερμιτζόγλου (στο 4ο πωλητήριο) του Α., κάτοικος Προύσας, αγόρασε τέσσερα κτήματα: 1) την 13/1/1919 (σελ. 234) ελαιόκτημα 20 δένδρων στη θέση Λειβάδια, από την Ευγενία Ανανίου του Θεοφάνη, κάτοικο ενορίας Αγ. Γεωργίου Κάτω, αντί 40 ΛΤ, 2) την 10/2/1919 (σελ. 235) ελαιόκτημα 48 δένδρων στη θέση Αλώνια, από τον Απόστολο παπά Νικόλα, κάτοικο ενορίας Αγ. Ιωάννου, αντί 50 ΛΤ, 3) την 18/2/1919 (σελ. 244) ελαιόκτημα 48 δένδρων στη θέση Καλιάγγοι, από τον Θεοφάνη Καραδιαμαντή, κάτοικο ενορίας Αγ. Ιωάννου, αντί 50 ΛΤ, και 4) την 4/3/1919 (σελ. 254) ελαιόκτημα 29 δένδρων στη θέση Αγ. Σπυρίδων, από τη Φωτεινή Πριονά του Διαμαντή, κάτοικο Αγ. Γεωργίου Κάτω, αντί 26 ΛΤ.

Γ) Ο Χαράλαμπος Βογιατζής του Δημ. Α., κάτοικος Προύσας συν. Καγιάμπασι, αγόρασε την 3/2/1919 (σελ.  225) ελαιόκτημα 88 δένδρων στη θέση Πλατανιά, από τους κληρονόμους Ελένης Παντσή, κατοίκους ενορίας Μητροπόλεως, αντί 145 ΛΤ.

Δ) Ο Παναγιώτης Αταλής του Κώτσου, κάτοικος Προύσας, αγόρασε την 30/5/1919 (σελ. 276) ελαιόκτημα 30 δένδρων στη θέση Πηγαδίτσα, από την Αριάδνη Καφόγλου του Γεωργίου, κάτοικο ενορίας Μητροπόλεως, αντί 20 ΛΤ.

Ε1) Ο Πέτρος Βούλγαρος του θεοδώρου, κάτοικος Τρίγλιας ενορίας Αγ. Δημητρίου, αγόρασε πέντε κτήματα: 1) την 2/2/1919 (σελ. 226) ελαιόκτημα 10 δένδρων στη θέση Μόνοικο, από την Ανθή Πινιώτη συζ. Βασιλείου, κάτοικο ενορίας Αγ. Ιωάννου, αντί 35 ΛΤ, 2) την 4/2/1919 (σελ. 228) ελαιόκτημα 29 δένδρων στην ίδια θέση, από την Σοφία Μητέλη χήρα Αναστάση, κάτοικο ενορίας Μητροπόλεως,  αντί 45 ΛΤ, 3) την 11/2/1919 (σελ. 239) ελαιόκτημα 40 δένδρων στην ίδια θέση, από  Πολυξένη Χασιόγλου χήρα Αντωνίου, κάτοικο ενορίας Αγ. Ιωάννου, αντί 65 ΛΤ, 4) την 24/2/1919 (σελ. 246) αμπέλι με 13 ελαιόδενδρα στη θέση Λάμαρη, από την Ευανθία Κουτουπά συζ. Βασιλείου,  κάτοικο ενορίας Μητροπόλεως, αντί 50 ΛΤ, και 5) την 10/3/1919 (σελ. 261) ελαιόκτημα 11 δένδρων στη θέση Καλδιρίμ, από τη Βασιλική Σκουλή θυγ. Αποστόλου, κάτοικο ενορίας Αγ. Γεωργίου Άνω,  αντί 17 ΛΤ, Ε2) η Ελένη Βούλγαρου του Πέτρου την 12/1/1919 (σελ. 229) ελαιόκτημα 10 δένδρων στη θέση Λειβάδια, από τη Μαριόρα Τσιριγότη του Γ., κάτοικο ενορίας Παντοβασιλίσσης,  αντί 16 χρυσών ΛΤ, και Ε3) ο Γρηγόριος Βούλγαρος του Θεοδώρου την 25/2/1919 (σελ. 249) ελαιόκτημα 30 δένδρων στη θέση Γουρνίτσες, από την Κατίνα Μαμελετζή του Νικολάου, κάτοικο ενορίας Μητροπόλεως,  αντί 57 ΛΤ.

ΣΤ) Ο Δημήτριος Πούσγας του Σωτ. [ή Μπούσγας, κατά τον Λάζαρο Βελισσάρη (Πορεία Ζωής, σελ. 14), που είχε φούρνο στην ίδια γειτονιά], κάτοικος Τρίγλιας ενορίας Αγ. Ιωάννου, αγόρασε τέσσερα κτήματα: 1) την 7/3/1919 (σελ. 273) ελαιόκτημα 27 δένδρων στη θέση Αλώνια, από τον Γεώργιο Κεφαλά, αντί 35 ΛΤ, 2) την 10/3/1919 (σελ. 273) ελαιόκτημα 30 δένδρων στη θέση Μαριές, από την Κατερίνα Βαλιάνου, κάτοικο Αγ. Γεωργίου Άνω, αντί 35 ΛΤ, 3) την 20/3/1919 (σελ. 264) ελαιόκτημα 43 δένδρων στη θέση Κουμί/Κουμέ, από τον Κωστή Αραπκιλή του Θωμά, κάτοικο ενορίας Αγ. Ιωάννου, αντί 65 ΛΤ, και 4) την 9/4/1919 (σελ. 274) δύο ελαιοκτήματα 15 και 11 δένδρων στη θέση Λειβάδια, από τον Χρυσόστομο παπά Ιορδάνου, κάτοικο Αγ. Ιωάννου, αντί 35 ΛΤ.