Κυδώνι γλυκό, το γλυκό της γιαγιάς μου!

[Ευγενία Μυτιληναίου]

Κυδώνι γλυκό, το γλυκό της γιαγιάς μου!

Κυδώνι, το αγαπημένο φρούτο της εποχής! Μόλις βγουν τα κυδώνια καταλαβαίνεις ότι πέρασαν τα αστεία και έρχεται γρήγορα ο χειμώνας!
Η μητέρα μου πάντα έφτιαχνε γλυκό του κουταλιού και πελτέ κυδώνι. Μέσα έβαζε μερικά ασπρισμένα μύγδαλα και για μυρωδικό ένα κλαράκι αρμπαρόριζα. Τι όμορφο χρώμα και τι θεϊκή μυρωδιά είναι αυτή που έχει η αρμπαρόριζα.

Πριν λίγες μέρες, την ώρα που άρχισα να καθαρίζω τα κυδώνια μου, για να συνεχίσω και εγώ την παράδοση της οικογένειας, με παίρνει τηλέφωνο ο Στάθης Δημητρακός. Όταν του είπα τι έκανα, χάρηκε πολύ, του θύμισα και τη δική του μάνα, όπως μου είπε. Θυμηθήκαμε την Τρίγλια και τις γιαγιάδες μας, μου είπε για το κυδωνόπαστο και τα ρετσέλια.
Μετά, μου διάβασε ένα απόσπασμα από το βιβλίο του Βασίλη Κουλιγκά, «Κίος 1912-1922, οι αναμνήσεις ενός Μικρασιάτη», που αναφερότανε στα κυδώνια. Σε γενικές γραμμές, πιστεύουμε ότι οι συνήθειες και η χρήση των κυδωνιών θα ήταν παρόμοια στη Κίο και στην Τρίγλια, έτσι είπα να σας μεταφέρω τις πληροφορίες που δίνει ο Κουλιγκάς (σε ελεύθερη απόδοση):
«Τα κυδώνια ήταν φτηνά φρούτα και έτσι δεν γινότανε συστηματική καλλιέργεια στη Κίο. Τα φύτευαν όμως στα όρια των κτημάτων και αποτελούσαν τα σύνορα των ιδιοκτησιών. Με τον τρόπο αυτό, η κάθε οικογένεια είχε τα δικά της κυδώνια για οικιακή χρήση και τα χρησιμοποιούσε με πολλούς τρόπους. Τα ξεραίνανε και τα κάνανε κανιές (αρμαθιές), τα κάνανε γλυκό του κουταλιού, πελτέ (ζελέ), κυδωνόπαστο και ρετσέλια, σε μεγάλες ποσότητες, που τις έβαζαν σε πιθάρια, για να έχουν κάτι γλυκό για τρώει όλη η οικογένεια όλο το χειμώνα, αλλά και για να τρατάρουνε τους μουσαφίρηδες. Όμως το κυδώνι σαν γλυκό του κουταλιού το θεωρούσαν οι Κιώτισες (ίσως και οι Τριγλιανές) παρακατιανό γλυκό. Το «αριστοκρατικό» τους γλυκό του κουταλιού, ήταν η φράουλα που τις έφερναν από την Κωνσταντινούπολη. Τα κυδώνια όμως τα χρησιμοποιούσαν και σε φαγητό. Το «κυδωνάτο», χοιρινό με κυδώνια, εθεωρείτο το τυπικό Κιώτικο φαγητό.
Ενδιαφέρον έχει ο τρόπος που τα παιδιά τρώγανε τα κυδώνια ωμά στα διαλλείματα. Όπως ξέρουμε, το ωμό κυδώνι είναι λίγο στυφό και πολύ σκληρό. Τα παιδιά, για να ξεπεράσουν αυτά τα προβλήματα, τα κτυπούσαν με δύναμη πάνω σε μια μεγάλη αιχμηρή πέτρα και όπως αυτά στουμπιζότανε, έβγαζαν υγρά, που παίρνανε τη στυφάδα, μαλάκωναν και έτσι μπορούσαν να το φάνε εύκολα».

Στο βιβλίο της «Η ιστορία μου» η Σοφία Γιαρενή περιγράφει το σπίτι της στην Τρίγλια (σελ. 10), «Αυτό ήταν το σπίτι μας, σ' αυτό το σπίτι γεννήθηκα και είδα το φως του ήλιου το 1908. Γύρω-γύρω είχε αυλή. Εκεί ήταν το κατόχι και το μουλπάκι που πλένανε, μαγειρεύανε, βάζαμε το καζάνι. Εκεί κάναμε τα ρετσέλια μας και τα πετμέζια μας.»
Τι ωραία εικόνα, συχνά φαντάζομαι τις γιαγιάδες μας νέες, με τα μακριά τους φουστάνια μπροστά από ένα μεγάλο καζάνι να ανακατεύουν και τις μανάδες μας, μικρές να τρέχουν γύρω-γύρω. Την εικόνα αυτή με μια μικρή παραλλαγή την είδαμε πέρυσι, κατά την τελευταία μας επίσκεψη στην Τρίγλια. Ήταν η εποχή που κάνουνε μια σάλτσα με κόκκινη πιπεριά και είχαν τα καζάνια στα πεζοδρόμια (οι κήποι, έχουν εξαφανιστεί) και τα ανακατεύαν με τις ώρες.

Ο αγώνας για τις μανάδες, άρχιζε μετά. Πως θα μπορέσουν να πείσουν τα παιδιά να μη το φάνε για να έχουν όλο το χρόνο για να τρατάρουν τους μουσαφίρηδες. Εξαντλούσαν όλη τους τη εφευρετικότητα για να βρουν ασφαλείς κρυψώνες. Όταν όλα τα ψηλά ράφια στα ντουλάπια είχαν εξαντληθεί, η γιαγιά μου, το έκρυψε πίσω από την εικόνα της Παναγιάς, στο εικονοστάσι, όπου μπροστά κρεμότανε το καντήλι. Μια φορά που είχαν μουσαφίρη στο σπίτι, η μάνα μου την πήρε είδηση τις περίεργες κινήσεις της γιαγιάς. Αργότερα, βρίσκει την ευκαιρία και πάει να φάει το γλυκό. Η μπλούζα της όμως σκάλωσε στο καντήλι και δεν μπορούσε να κατέβει. Ο μικρός αδελφός της δεν μπορούσε να την βοηθήσει και φώναξε τη γιαγιά... Ακόμα και όταν , θυμότανε τι έγινε μετά και γέλαγαν!!
Η Βαλέρια Κοντοπούλου μου ανέφερε μια άλλη κρυψώνα που αποδεικνύει την εφευρετικότητα της μάνας και την αγωνία της να βγει ασπροπρόσωπη στους μουσαφίρηδες. Η δική της τα έκρυβε τα βαζάκια σε κάτι μπουριά από την σόμπα που ήταν αποθηκευμένα στο υπόγειο.

Ψάχνοντας αργότερα στο ιντερνέτ ανακάλυψα ότι το κυδώνι γλυκό, σε όλες τις παραλλαγές του, αλλά ειδικά τα ρετσέλια, είναι μια καθαρά Μικρασιάτικη κληρονομιά που οι γιαγιάδες μας έφεραν στην Ελλάδα, όπως και τόσα άλλα. Αυτά τα γλυκά, είναι τόσο διαδεδομένα, που νόμισα ότι ήταν υπερβολή, μετά σκέφτηκα ότι πρέπει να έχουν δίκιο. Τα πρώτα χρόνια που ήρθα στη Πάτρα, δεν μπορούσα να βρω πουθενά αρμπαρόριζα για να βάλω στο γλυκό μου, έτσι πάντα έχω μια γλάστρα στη βεράντα. Όταν κάνουν εδώ το γλυκό κυδώνι, βάζουν βανίλια. Τελικά η αρμπαρόριζα πρέπει να είναι το trade mark της Μικρασιάτισσας γιαγιάς!

Ο πελτές, είναι ένα καθαρό, διάφανο κοκκινωπό ζελέ που γίνεται από τα φλούδια και τα σπόρια των κυδωνιών, μετά από πολύ βράσιμο. Μετά, το αφήνεις ένα βράδυ, να βγει όλη η πηκτίνη που περιέχουν τα σπόρια, τα σουρώνεις πολύ καλά και τα δένεις με ζάχαρη αφού, λίγο πριν το τέλος, βάζεις ένα κλαδάκι αρμπαρόριζα να πάρει μια βράση και να αφήσει όλα τα αρώματα του!!
Τα ρετσέλια, όπως διάβασα, μπορούν να γίνουν με διάφορα φρούτα, σύκα, ροδάκινα και φυσικά με κυδώνια και βράζουν σε πετμέζι (χωρίς ζάχαρη). Γίνονται κάτι μεταξύ γλυκού του κουταλιού και μαρμελάδας. Αυτή, είναι καθαρά Μικρασιάτικη τεχνική, που εμένα μου θυμίζει την Αρχαία Ελληνική τεχνική κατασκευής γλυκών, τότε που δεν γνώριζαν ακόμη τη ζάχαρη.


Κίος Αναμνήσεις Ενός Μικρασιάτη 1912-1922, Κουλιγκάς, Βασίλης
https://www.protoporia.gr/koyligkas-basilhs-kios-anamnhseis-enos-mikrasiath-1912-1922-9789602485309.html