ΡΑΦΗΝΑ- Ο ΣΥΝΟΙΚΙΣΜΟΣ

[Στάθης Δημητρακός]

ΡΑΦΗΝΑ- Ο ΣΥΝΟΙΚΙΣΜΟΣ

Η Ραφήνα βρίσκεται στα ΒΑ παράλια της Αττικής. Συνορεύει Β με τη Νέα Μάκρη, Δ με τη Πεντέλη και το Πικέρμι, Ν με Σπάτα και την Άρτεμη , και Α. βρέχεται από το Ν. Ευβοϊκό κόλπο.
   Το Πεντελικό όρος δεσπόζει στην περιοχή. Η υψηλότερη κορυφή της Πεντέλης λέγεται Περγάρι ή και Πυργάρι με υψόμετρο 1.108 μέτρα.  Η περιοχή της Πεντέλης που ανήκει στη Ραφήνα λέγεται  Νταού, με υψόμετρο 300μ και  απόσταση από τη θάλασσα περίπου 6 χιλιόμετρα).
   Έχει συνολική έκταση περίπου 19.000 στρέμματα, ίσως και περισσότερα. Απέχει από την Αθήνα 27χιλιόμετρα.
   Η μορφολογία του εδάφους παρουσιάζει ποικιλία. Κατά το μεγαλύτερο μέρος αποτελείται από ομαλούς λόφους με ενδιάμεσες μικρές κοιλάδες. Διασχίζεται σχεδόν στη μέση της έκτασης της από το πανέμορφο ποτάμι το "Μεγάλο Ρέμα", το οποίο δέχεται πολλές ρεματιές και μικρούς χείμαρρους . Αντίστοιχα  η παραλία (μήκους περίπου 6 χιλιομέτρων) εμφανίζει βραχώδεις περιοχές και αμμώδεις κόλπους. Δίπλα στη παραλία της Ραφήνας υπήρχαν και υπάρχουν πεύκα ,«βουνό» και «θάλασσα».
Η περιοχή της Ραφήνας κατοικήθηκε από την Πρωτοελλαδική εποχή (2.500 π.Χ.). Πρωτοελλαδικός οικισμός με ακρόπολη (Ασκηταριό) ,κοντά στο λιμάνι είχε εργαστήρια κατεργασίας χαλκού. Ανασκαφές καθηγητή Δημήτρη Ρ. Θεοχάρη
   Στη θέση της σημερινής πόλης υπήρχε ο αρχαίος Αττικός Δήμος της Αιγηΐδος φυλής ο Αραφήν, από τον αναγραμματισμό της λέξης προήλθε το τοπωνύμιο Ραφήνα (Αραφήν-Ραφήνα). Το όνομά της διατηρείται πάνω από 2.500 χρόνια.
   Πριν το 1923 η Ραφήνα ήταν κτήμα (τσιφλίκι) της πλούσιας πολιτικής Αθηναϊκής οικογένειας Σκουζέ, τόσο η Ραφήνα όσο το Πικέρμι και το Ντράφι. Η Ραφήνα ήταν ονομαστή ψαρόσκαλα,, όλες οι ψαροπούλες του Ν. Ευβοϊκού έφερναν τα ψάρια στο μικρό λιμάνι. Στη Διασταύρωση της Ραφήνας υπήρχε λιγνιτωρυχείο.   Το 1923 έγινε απαλλοτρίωση του κτήματος Σκουζέ (περιοχή Ραφήνας),με υπογραφή του αρχηγού της Επανάστασης Νικόλαου Πλαστήρα, για την εγκατάσταση και αποκατάσταση προσφύγων από την Τρίγλια της Προποντίδας της Μ. Ασίας. Η μεγάλη εγκατάσταση των Τριγλιανών έγινε από τους διαμένοντες στην Τένεδο που έφθασαν στην Ραφήνα με το βαπόρι «Ελλήσποντος» του Φ. Καβουνίδη στις 29 Αυγούστου το 1923, ένα χρόνο ακριβώς μετά τον ξεριζωμό τους.

Οικογένειες  από την Τρίγλια της Προποντίδας της Μ. Ασίας (η Τρίγλια είχε πάνω από 1000 οικογένειες)το καλοκαίρι του 1923 που εγκαταστάθηκαν στη Ραφήνα και ίδρυσαν την πόλη .Οικογένειες Τριγλιανων, την ίδια εποχή, εγκαταστάθηκαν στο Σουφλαρι Χαλκιδικής και ιδρύσαν την Νέα Τρίγλια.

Δυστυχώς στάθηκε δύσκολο να ξαναστηθεί το μεγάλο Μικρασιάτικο χωριό με το σύνολο ή το μεγαλύτερο μέρος του πληθυσμού, γιατί οι Τριγλιανοί είχαν διασκορπιστεί σε διάφορα μέρη ,ζητούσαν σύντομα υποφερτή εγκατάσταση ,διατροφή και περίθαλψη Η επιλογή του τόπου έπρεπε να γίνει με βασικό κριτήριο τις ασχολίες των κατοίκων στην παλιά πατρίδα, ώστε ο καινούργιος τόπος να προσφέρει δυνατότητα για παρόμοιες ασχολίες. Οι συνθήκες ζωής των πρώτων οικογενειών παντού ήταν άθλιες ,όπως και στη Ραφήνα η στέγαση  έγινε σε αντίσκηνα, παράγκες, υποστατικά, η σίτιση ήταν ανεπαρκής. Η ελονοσία ήταν μάστιγα, είχε έλος, λίμνη, στη εκβολή του Μεγάλου Ρέματος , η φυματίωση απλωνόταν και ο  ψυχικός τραυματισμός ήταν εμφανής από τον αποχωρισμό συγγενών και φίλων


Στην εκβολή του Μεγάλου Ρέματος στην παραλία(αμμουδιά) της Ραφήνας υπήρχε έλος, το οποίο το ονόμαζαν και λίμνη. Στα έλη ζει ένας ολόκληρος κόσμος φυτικός και ζωικός. Στο έλος είχε γύρω καλάμια, βούρλα, αγριόχορτα, αγριολούλουδα κ.α. Στο έλος της Ραφήνας (όπως και στα άλλα έλη)  ζούσαν τα θηλυκά ανωφελή κουνούπια με τα τσιμπήματα των οποίων γινόταν η μετάδοση της ελονοσίας. Η σχέση της ελονοσίας με τα έλη έχει επικυρωθεί από την πείρα των αιώνων, απ' αυτά προήλθε και το όνομα της αρρώστιας  ελονοσία.
Στην Ελλάδα τότε, η νοσηρότητα από την ελονοσία ήταν μεγάλη, χιλιάδες κρούσματα ετησίως. Με την αποξήρανση των ελών και τη χρήση των εντομοκτόνων D.D.T έφεραν αποφασιστική νίκη κατά των κουνουπιών και η ελονοσία  εξαφανίστηκε. «Θέρμη» λέγανε οι Τριγλιανοί την ελονοσία. Δίνονταν  τότε δισκία κινίνης για την πρόληψη και θεραπεία.
«Τότε η κακομοιριά ήταν μεγάλη. Μέχρι το ρέμα πηγαίνανε τα παιδιά τους για να τα λούσουνε, γιατί το πηγαδίσιο νερό ήταν γλυφό και δεν έπιανε το σαπούνι» (Σοφία Χρ. Γιαρένη). 
   
       Το έλος της Ραφήνας αποξηράνθηκε το 1930 από το ίδρυμα Ροκφέλερ. Τα πηγάδια έδωσαν εκείνη την εποχή μια κάποια λύση στο πρόβλημα της ύδρευσης. Ήταν τα περισσότερα κτιστά και έβγαζαν δροσερό νερό .μερικά πηγάδια είχαν γλυφό νερό
Πατητήρια  στη Ραφήνα έλεγαν γενικά τα πετρόκτιστα κτίρια σε σχήμα Π του κτήματος Σκουζέ ,υπήρχαν κοντά στο γήπεδο. Στα πατητήρια (εκτός φυσικά από πατητήρια ) υπήρχαν κτίρια υπόγειες αποθήκες δημητριακών και κρασιών, κονάκια για κολίγους,  στάβλοι και πηγάδια τριγύρω. Στον περίγυρο υπήρχε μεγάλο πηγάδι (Το πηγάδι της Λεύκας) και γούρνες για να ποτίζονται τα ζώα. Το πηγάδι τη Λεύκας είχε το καλύτερο και περισσότερο νερό.

Συνοικισμοί Μικρασιατών προσφύγων δημιουργήθηκαν σ΄ όλη την Ελλάδα, κυρίως γύρω από τα μεγάλα αστικά κέντρα(Αθήνα, Θεσσαλονίκη, Πειραιά κ.α.) και ιδρύθηκαν νέες μεγάλες πόλεις που αρχικά τις ονόμαζαν συνοικισμούς όπως για παράδειγμα συνοικισμός Νέας Φιλαδέλφειας, Νέας Ιωνίας, Νέας Ερυθραίας, Καισαριανής, Νέας Σμύρνης, Νίκαια κ.α.

Αρχές του 1924 η Αγγλική εταιρεία Χάμπο, ύστερα από ανάθεση του Ελληνικού Δημοσίου, αρχίζει να κτίζει τον προσφυγικό συνοικισμό που τελείωσε στα τέλη του 1926.

.
Η πρώτη ανάπτυξη της πόλης έγινε προς το Βορειοανατολικά τμήμα της Ραφήνας ,πάνω από το μικρό υποτυπώδες λιμάνι, αποτέλεσε τον λεγόμενο μέχρι σήμερα Συνοικισμό σε έκταση περιπου245 στρεμμάτων  με κανονικό ρυμοτομικό σχέδιο. Οι δρόμοι του συνοικισμού έγιναν με πλάτος 12 μέτρα. Τα περισσότερα οικοδομικά τετράγωνα που δημιουργήθηκαν είχαν έκταση 4 στρεμμάτων, 80 μέτρα μήκος και πενήντα μέτρα πλάτος. Το κάθε οικόπεδο είχε μήκος 25 μέτρα και πλάτος 20 μέτρα. Τα περισσότερα οικοδομικά τετράγωνα είχαν 8 οικόπεδα και 8 σπίτια. Τα σπίτια του συνοικισμού είχαν όλα τις ίδιες διαστασεις7μ.Χ 6,5μ, δηλαδή  εμβαδόν περίπου 45 μέτρα.  Κτίστηκαν 280 περίπου προσφυγικά σπίτια στην λοφώδη (αμφιθεατρικά) έξαρση με μέγιστο υψόμετρο γύρω στα 60-70 μέτρα.. Τα σπίτια  κτίστηκαν σε σύστημα μονομπλοκ με καλούπι, ήταν τεσσάρων δωματίων(χώρων),μερικά είχαν και ξύλινα πατώματα. Είχαν σκεπή με κεραμίδια. Οι Τριγλιανοί έλεγαν τα δωμάτια αντρέ (χολ) κρεβατοκάμαρα (το μεγάλο δωμάτιο), κουζίνα και στάβλος. Σε κάθε κουζίνα κτίστηκε ένα τζάκι. Ο στάβλος φυσικά δεν ήταν στάβλος και δεν χρησιμοποιήθηκε γι΄αυτό το σκοπό. Ήταν δωμάτιο, το οποίο δεν επικοινωνούσε με το υπόλοιπο σπίτι και είχε δική του εξώπορτα. Αργότερα, άνοιγαν οι ίδιοι πόρτα και επικοινωνούσε αρχικά με το υπόλοιπα δωμάτια. Τα σπίτια ήταν όλα όμοια και δίνονταν στους πρόσφυγες άσχετα με τον αριθμό των μελών. Το οικόπεδο που πήρε κάθε οικογένεια, ήταν των 500 μέτρων στο οποίο κατασκευάστηκαν από τους ίδιους τους πρόσφυγες, αποχωρητήριο, αποθήκες, στάβλοι, κοτέτσια, φούρνος οικογενειακός κ.α. 
  Στο Μεγάλο Ρέμα κατασκεύαζαν πλίνθους, πλίθρες όπως τις έλεγαν, από πηλό και άχυρο σε ξύλινα καλούπια και αφήνονταν στον ήλιο να ξεραθούν. Οι πλίνθοι αφού ξεραίνονταν ήταν έτοιμοι  να κτιστούν. Με τους πλίνθους κτίζανε όλα τα υποστατικά.Tην κατασκευή των σπιτιών του συνοικισμού είχε αναλάβει ο Πόντιος στην καταγωγή αρχιτέκτονας- πολεοδόμος Μιχαηλίδης με βοηθό επιστάτη τον ανεψιό του Μενέλαο Κανονίδη. Δούλεψαν μεροκάματα πολλοί Τριγλιανοί πρόσφυγες. Όλες οι οικογένειες των Τριγλιανών εγκαταστάθηκαν σε δικά τους σπίτια μετά το 1927. Έμειναν μερικά «αδιάθετα» σπίτια, τα οποία διατέθηκαν σε άλλους πρόσφυγες Βουρλιώτες, Καραμαλήδες, Κωνσταντινουπολίτες κ.α. Γύρω απ' αυτό τον κεντρικό πυρήνα, τον Συνοικισμό, έγιναν αργότερα επεκτάσεις σταδιακά στα βόρεια και στα δυτικά. Σήμερα ο Συνοικισμός και οι επεκτάσεις του αποτελούν το πιο πυκνά δομημένο τμήμα της Ραφήνας.
Οι πρόσφυγες με την αδάμαστη θέλησή τους κατάφεραν να δημιουργήσουν σύντομα μια οργανωμένη κοινωνία και μια αυτόνομη κοινότητα. Η οικοδόμηση του Συνοικισμού ολοκληρώθηκε σε 3 χρόνια.. Από τότε δημιουργήθηκε η καινούργια πατρίδα μέσα από ατομικές και συλλογικές προσπάθειες ανθρώπων, την οποία παρέδωσαν στις νέες γενιές. Τον πρώτο καιρό ο Συνοικισμός δεν είχε ύδρευση, ηλεκτρικό ρεύμα, σχολείο, εκκλησία, γήπεδο κ.α. Στην αρχή, πίστευαν ότι θα γυρίσουν πίσω στη χαμένη πατρίδα, έπιναν κρασί και έλεγαν: «Εβίβα, εβίβα και καλή πατρίδα». Όσο περνούσε ο καιρός άρχισαν να καταλαβαίνουν ότι η νέα πατρίδα είναι η Ραφήνα. Εδώ άρχισε μια νέα ζωή.

       

[Ευγενία Μυτιληναίου]

Πολύ καλή και ολοκληρωμένη περιγραφή.
Θα προσθέσω και μια εικόνα του 1930, την εποχή που κτιζόταν ο συνοικισμός, από τα αρχεία της ΕΡΤ, που υπάρχει από το 2013 στο φόρουμ μας.

Δεξιά φαίνονται οι αποθήκες του Σκουζέ, και στο βάθος τα σπιτἀκια που κτίζονται. Φυσικά δεν υπάρχει ακόμα ο Άγιος Νικόλαος στη μύτη πάνω από το λιμάνι!

[Βασίλης Σακελλαρίδης]

Πολύ ενδιαφέρουσα η ιστορία του συνοικισμού από τον κ. Δημητρακό. Συγχαρητήρια!

[Μάκης Αποστολάτος]

Συγχαρητήρια και από μένα, στον Στάθη Δημητρακό, για την ολοκληρωμένη παρουσίαση της ανοικοδόμησης του Συνοικισμού της Ραφήνας.