ΚΤΗΝΟΤΡΟΦΙΑ-ΤΣΟΠΑΝΗΔΕΣ-ΠΙΣΤΙΚΟΧΩΡΙΑ- Πιστικός,Πιστικίδης

[Στάθης Δημητρακός]

ΚΤΗΝΟΤΡΟΦΙΑ- ΤΣΟΠΑΝΗΔΕΣ
ΠΙΣΤΙΚΟΧΩΡΙΑ- Πιστικός, Πιστικίδης

Τσοπάνης- τσομπάνης: αυτός που ασχολείται με τη βόσκηση ζώων, ιδιαίτερα αιγοπροβάτων που τα οδηγεί στη βοσκή,  τα επιτηρεί και γενικότερα αυτός που ασχολείται με την διατροφή τους, ο βοσκός, ο ποιμένας, ο πιστικός.  


■....όριζαν μια επιτροπή, η οποία αναλάμβανε να πληρώνει, όπως τους αγροφύλακες (μπεξήδες), τους νυχτοφύλακες (πασβάντες) και τους τσοπάνηδες, διότι  στην Τρίγλια ο κάθε νοικοκύρης είχε 2, 3, 4 κατσίκες, όπως επίσης και μεγάλα ζώα αγελάδες και κάθε πρωί άφηναν τα ζώα ελεύθερα από το σπίτι και πήγαιναν μόνα τους στο λεγόμενο Σεργί - εκεί γινότανε η συγκέντρωση των ζώων, όπου τα έπαιρναν οι τσομπάνηδες και τα πήγαιναν έξω για βοσκή και το βράδυ τα έφερναν πάλι, όπου μόνα τους, πήγαιναν το καθένα στο σπίτι του...

Μια οργανωμένη ζωή της παλιάς Τρίγλιας, Σταύρος Μαργαρίτης, Τριγλιανά Λαογραφικά. «Τριγλιανά Νέα», Αύγουστος 1986, φύλλο 57.
 
■....Είναι απόγευμα και βρίσκομαι στο Σεργί, παίζοντας με τα νερά της βρύσης, με την μεγάλη γούρνα και τους πολλούς κρουνούς. Η θεία η Σγουρίνα από αντίκρυ με μαλώνει γιατί έγινα μούσκεμα, εγώ όμως, που ν' ακούσω. Περιμένω να γυρίσουν τα ζώα από τη βοσκή, για να χαρώ το πότισμα και την διάλυσή τους. Δεν εύρισκε εξήγηση τότε το μικρό μου μυαλό πώς τα ζώα ξέρουν τα σπίτια τους και πηγαίνουν χωρίς οδηγό. Οι τσομπάνηδες τα έφερναν ως την είσοδο του σπιτιού, εκείνα έπιναν νερό και σκορπούσαν, άλλα για τον επάνω μαχαλά και άλλα έπαιρναν το δρόμο του ντερέ για να φθάσουν στα σπίτια τους βελάζοντας στις φωνές των μητέρων απαντούσαν από τους στάβλους τα πεινασμένα μικρά. (Ντουέτο που κανένας μουσικός δεν μπορεί να συλλάβη). Οι νοικοκυρές άνοιγες τις πόρτες των στάβλων και εκείνα έτρεχαν να ταϊσουν με στοργή τα μικρά τους...Αξέχαστες εικόνες !!...           
Άννα Καλπάκη-Κουλούρη
«Τριγλιανά Νέα», Θεσσαλονίκη, 30/9/1976, αρ. φύλλου 6, σελ.2  


■Στην τότε πατρίδα μας ο κόσμος είχε ,σχεδόν όλοι, οικόσιτα ζώα, αγελάδες, κατσίκες, πρόβατα. Όσοι είχαν αγελάδες τις πήγαιναν στο Σεργί, ήτο στην άκρη του χωριού και μέρος ανοιχτό και γι' αυτό τα συγκεντρώνανε εκεί τα ζώα τους. Το ίδιο και τα κατσίκια. Και εκεί ήσαν  τσοπάνηδες που τα παίρνανε το πρωί και το βράδυ τα φέρνανε στο Σεργί. Ήτο και η βρύση ο Τσαούστσεμε  και είχε λεκάνες γεμάτες με νερό πάντοτε φρέσκο γιατί το νερό δεν έκλεινε. Οι μπουρμάδες (1) τρέχαν συνέχεια. Εκτός από τα γελάδια και τα κατσίκια είχαν και πρόβατα. Αυτά τα είχαν πάλι στο σπίτι οικόσιτα. Ήταν μια ράτσα που την λέγανε καραμάνια, αυτά είχαν πολύ μεγάλες ουρές και σε πολλά από αυτά η ουρά τους ήτο τόσο μεγάλη και χονδρή που ήτο δυσανάλογη με το σώμα τους ,διότι ήτο πιο βαριά από το σώμα και πολλά από αυτά ζούσαν τη ζωή  τους καθιστά. Αυτά τα είχε ο κόσμος στα σπίτια και τα λέγανε μπεσλεμέδες(2). Από τροφές υπήρχαν πάμπολες, φέρνανε ο κόσμος από τα κτήματα, από τα ελαιόδενδρα τα λεγόμενα πίτσια, υπήρχαν και πολλά συκαμιόφυλλα από τις συκαμιές (μουριές). Έπειτα και από χόρτα τα κτήματα είχαν πολλά γιατί είχε και πολλά νερά ο τόπος. Πολλοί σπέρνανε γιοντζά (τριφύλλι) και έτσι αυτά τα ζώα που θρέφαν στα σπίτια δεν στοιχίζανε πολλά.
Ήτο και μια ράτσα κατσίκια λευκά, το μαλλί τους ήτο λεπτό σαν μετάξι και με γαρίφαλα (κέρατα) όλο ίσα προς τα επάνω αυτά τα λέγανε τιφτίκια(3) ήταν της Άγκυρας τα φέρνανε μέσα από την Ανατολή, κοπάδια για τους χασάπηδες από αυτά τα ζώα όμως ο κόσμος δεν κρατούσαν νταμουζλίκι(4) γιατί όπως φαίνεται δεν τα σήκωνε το κλίμα το δικό μας.

Η κτηνοτροφία στην Παλιά  Τρίγλια
Σταύρος Δ. Μαργαρίτης, Νέα Τρίγλια Χαλκιδικής
(από χειρόγραφο  μη δημοσιευμένο κείμενο)

Λεξιλόγιο-σχόλια:
(1)Μπουρμάδες= κρουνοί, από το τούρκικο burma=κρουνός.
(2) Μπεσλεμέδες= διατρεφόμενα, συντηρούμενα, από το τούρκικο besleme=διάθρεψη, συντήρηση.
(3)Τιφτίκι= από το τούρκικο tiftik=μαλλί κατσίκας λεπτό σαν το μετάξι
(4)Νταμουζλίκι= από το τούρκικο damizlik=ζώο προς τεκνοποιία, για αναπαραγωγή  

Στην Τρίγλια υπήρχαν δυο οικογενειακά ονόματα(επώνυμα): Πιστικός και Πιστικίδης.
Πιστικός ή μπιστικός= μισθωτός τσομπάνος, με μηνιαίο συμφωνημένο μισθό,  ο βοσκός, έμπιστος, πιστός. Αυτή τη σημασία είχε από τα χρόνια του Βυζαντίου. Στην Καππαδοκία και στη Βιθυνία, πιστικό έλεγαν και τον υπάλληλο: «πήγα πιστικός». Σε πολλά μέρη της Ελλάδος, διατηρείται μέχρι σήμερα η βυζαντινή προέλευση του όρου πιστικός.

«Να 'μουν τον Μάη πιστικός, τον Αύγουστο δραγάτης
και τον χειμώνα φούρναρης να φτιάχνω τις κουλούρες».
                             Δημοτικό λιανοτράγουδο.


Στα ενδότερα της Τρίγλιας ήταν ομάδα χωριών τα Πιστικοχώρια. Βρίσκονταν μεταξύ της παραλίας του εισερχομένου στον Κιανό κόλπο μέχρι τη λίμνη της Απολλωνιάδας.

■Τα χωριά  απέχουν δυο-τρεις ώρες( δηλαδή με τα πόδια 10-15 χλμ.) από την Τρίγλια στο εσωτερικό, όπως αναφέρει ο Τριγλιανός  Απόστολος Ηρ. Τσίτερ   στο βιβλίο του «Τρίγλια του Κιανού Κόλπου Προποντίδος»-1979,  είχαν σχηματιστεί με πολύ φοβερό τρόπο: «Μετά την επανάσταση του Ορλώφ(1770) επί Αικατερίνης Β' της Μεγάλης της Ρωσίας, η οποία καταπνίγηκε από τους Τούρκους, πολλά γυναικόπαιδα και άνδρες από την Πελοπόννησο πουλήθηκαν στην περιφέρεια της Απολλωνιάδας λίμνης για να φυλάγουν τα πρόβατα ως τσοπάνηδες (Μπιστικοί)  σε Τούρκους μπέηδες και πασάδες. Το ίδιο έγινε και με την εξοντωτική εισβολή του Ιμπραήμ στην Πελοπόννησο  με  την μεγάλη Επανάσταση του 1821.Ο Απόστολος Τσίτερ συνεχίζει: « Τα χωριά αυτά, τα λεγόμενα Πιστικοχώρια, όπως τα ονομάζουμε, μιλούσαν διάλεκτο, η οποία ήταν εντελώς διαφορετική από της Τρίγλιας και των άλλων παραλιακών χωριών, έμοιαζε πολύ με διαλέκτους της Πελοποννήσου. Η διάλεκτος των χωριών αυτών είχε μεγάλη ομοιότητα με την Μανιάτικη και γενικά με διαλέκτους της Πελοποννήσου».

     Όλα τα Πιστικοχώρια είχαν εμπορικές συναλλαγές με την Τρίγλια, η οποία ήταν το κεφαλοχώρι της περιοχής. Στην Τρίγλια κάθε Κυριακή γινόταν παζάρι (λαϊκή αγορά). Έφερναν  με γαϊδούρια, μουλάρια, άλογα και αραμπάδες Χριστιανοί και Τούρκοι τα προϊόντα τους από τα γύρω χωριά, σιτάρι, αλεύρι, κριθάρι, κρεμμύδια ,σκόρδα, αρνιά, κατσικάκια, τυριά (διάφορα είδη),βούτυρο, κότες, αυγά, κάρβουνα, ξύλα, μαλλί από πρόβατα που έπλεκαν οι γυναίκες φανέλες και κάλτσες κ.α. Οι χωριάτες, αφού πουλούσαν τα προϊόντα τους, αγόραζαν σε ποσότητες από τα μπακάλικα της Τρίγλιας σαπούνι, πετρέλαιο(γκάζι), οινόπνευμα(σπίρτο), ζάχαρη, καφέ, ρουχισμό κ.α. Οι ποσότητες ήταν μεγάλες, γιατί στο παζάρι  δεν έρχονταν πάντοτε οι ίδιοι κάθε βδομάδα αλλά έκαναν και 15 μέρες  ακόμα και μήνα για να έρθουν.  Τα προϊόντα που χρειάζονταν ζύγισμα, όλα  ζυγίζονταν από τον κανταρτζή (υπάλληλο της Δημογεροντίας), αυτά που πουλούσαν οι χωριάτες και αυτά που αγόραζαν από το παζάρι της Τρίγλιας.
Ακόμα οι Πιστικοί έρχονταν σε επαφή με διάφορα επαγγέλματα που εξασκούσαν οι Τριγλιανοί και κυκλοφορούσαν παράδες. Mεταλλοτεχνίτες, καζαντζήδες, τσουκαλάδες(μισοκοίληδες) , κουντουράδες, κουγιουμτζήδες, κολλυβίδηδες(σαράφηδες), γιατροί, φαρμακοποιοί (σπετσέρηδες) αμπατζάδες, γραφιάδες, μουτάφηδες, τζιβιτζήδες, μπογιατζήδες, καλλιοντζήδες(πεταλωτές), ψαθάδες, καλπάκηδες, σεπετζήδες, γούναροι, φραγκοράφτες κ.α.

Η Αθανασία Πιστικού που γεννήθηκε στην Τρίγλια το 1905 και πέθανε στη Ραφήνα το 1997 έλεγε:«Οι Πιστικοί δεν ήταν από τα Πιστικοχώρια, είχαν εμπορικά πάρε- δώσε με τους χωρικούς (πιστικούς) από τα Πιστικοχώρια, έτσι τους έλεγαν Πιστικούς. Οι Πιστικίδηδες δεν ήταν συγγενείς με τους Πιστικούς». Το ίδιο έλεγε στην κόρη του Ηρώ Πιστικού και ο Τριγλιανός  Ζαφείρης Πιστικός (1906-1974) που κατοίκησε στο Κορωπί Αττικής, ότι ο πατέρας του ήταν έμπορος και είχε συναλλαγές με τους Πιστικούς.

Οι Πιστικοί  είτε ήταν πιστικοί, μισθωτοί βοσκοί ή υπάλληλοι,  είτε ίσως  κατάγονταν από τα Πιστικοχώρια   ή μάλλον είχαν δούναι-λαβείν(εμπορικές σχέσεις )με τους Πιστικούς.
Ο  Πιστικίδης πήρε το επώνυμό του από το πιστικός + κατάληξη –ίδης, που σημαίνει απόγονος του Πιστικού.

Επιμέλεια: Στάθης Δημητρακός


Πηγές:
1.Σταύρος Δ.Μαργαρίτης(1912-1995), Ν.Τρίγλια, Τριγλιανά Νέα, Τριγλιανά Λαογραφικά.
2. Άννα Καλπάκη-Κουλούρη,«Τριγλιανά Νέα», 30/9/1976, αρ. φύλλου 6
3. Απόστολος Ηρ. Τσίτερ, «Τρίγλια του Κιανού Κόλπου Προποντίδος»- Σύλλογος Απανταχού Τριγλιανών, Θεσσαλονίκη 1979.
4. Δικαίος Βαγιακάκος, Καταγωγή Ονομάτων και Τοπωνυμίων,«Ιστορία Εικονογραφημένη», Νοέμβριος 1980, τεύχος 149.
5.«Εισαγωγή στην Ελληνική Ονοματολογία», Χαράλαμπου Π.Συμεωνίδη, Εκδοτικός Οίκος Αφών Κυριακίδη, Θεσσαλονίκη 1992.
6. «Γεωγραφία της Μ.Ασίας» Παντ. Κοντογιάννης, Σύλλογος προς Διάδοσιν Ωφελίμων Βιβλίων, Αθήναι 1921.
7. «Λεξικό της Κοινής Νεοελληνικής», ΑΠΘ, ΙΝΣ (Ίδρυμα Μανόλη Τριανταφυλλίδη), Θεσσαλονίκη 1998.
8. « Ελληνικό Λεξικό», Τεγόπουλος- Φυτράκης, Ελευθεροτυπία 1993